"In tegenstelling met de twee vorige encyclieken van paus Benedictus XVI over de liefde en de hoop, had je vóór het verschijnen van deze nieuwe, nu expliciet sociale encycliek, niet onmiddellijk zicht op de teneur die tot uiting zou komen. Tenzij je uitging van het vooroordeel dat de als conservatief gedoodverfde Joseph Ratzinger duidelijk aan het woord zou komen. In Caritas in veritate staan, veertig jaar na de encycliek Populorum Progressio, de globalisering en de financieel-economische crisis centraal.

In het begin heeft de gemiddelde kritische westerling veeleer de indruk dat het gaat om de zoveelste versie van een nu eenmaal typisch kerkelijke manier om de grote wereldproblemen nog maar eens op een rijtje te zetten. Alsof de doorsnee lezer er geen weet van heeft dat we nu te maken hebben met de financieel-economische crisis, de milieuvervuiling, de kloof met de derde wereld, de vergrijzing van de bevolking, fundamentalisme, migratie vanuit Afrika en de verwevenheid van al die problemen met het zo moeilijk tot stand komen van vrede op het micro- en macrovlak.

Humane globalisering

Buiten de uitleg in het begin van de encycliek over het belang van het koppelen van liefde of ‘Agapè’ en waarheid of ‘Lógos’ (de titel Caritas in veritate), duurt het even vooraleer je als lezer gaat rechtveren en de paus echt dieper ingaat op de wereldcrisis en globalisering. Vooral valt dan op dat doordringend wordt aangegeven dat we best ophouden te zeggen dat er aan de globalisering, de economie en de techniek op zich niets verkeerd kan zijn. Al te vaak hoor je dat de globalisering met de haar centraal staande economie en technologie, haar eigen wetmatigheden zou hebben waaraan je je nu eenmaal moet onderwerpen. We krijgen volgens de paus nu de finale rekening voorgeschoteld van wat de Marxspecialist en jezuïet, wijlen Louis Van Bladel, de omkering van de hiërarchie spiritualiteit-ethiek-politiek-economie-technologie-wetenschap noemde. Met de moderniteit ging de wetenschap het stuur in handen nemen.

Wat dan technologisch kon, werd economisch en politiek mogelijk gemaakt waardoor ethiek versmalde tot nuttigheid en spiritualiteit naar de catacomben werd verwezen. Een los van een spiritueel ethische bedding ontwikkelde technologie en economie zoals die zich binnen de huidige globalisering haast ideologisch manifesteren, dragen de kiem in zich van een ontaarde samenleving. De paus drukt het nog sterker uit: “een humanisme zonder God is niet humaan”.

Spirituele herbronning

Daarachter steekt natuurlijk Ratzingers fascinatie voor de moderniteit. In de lijn van de op het Tweede Vaticaans Concilie aanwezige personalistische filosoof Jacques Maritain, pleit hij voor een integraal humanisme dat vertrekt vanuit een spirituele of religieuze openheid. Een ethisch verruimde economie kan volgens de paus onmogelijk gestalte krijgen zonder het opnieuw durven articuleren van een spiritueel uitgangspunt. Het valt op hoe de term ‘spiritualiteit’ op talloze plaatsen terugkomt in de encycliek, jammer genoeg zonder expliciete omschrijving.

Het SPES-forum (www.spes-forum.be) omschrijft spiritualiteit als de pluriforme zoektocht van mensen naar een levenszin die hen in voeling brengt met God of de ultieme werkelijkheid en hen verbindt met al wat leeft, zoals ook de encycliek voortdurend aangeeft. Wil je voor de economie en politiek een ethiek zien tot stand komen die de ‘window dressing’ van onze bedrijfsethiek overschrijdt en werkelijk oog heeft voor het ‘bonum commune’, dan is volgens de paus een spirituele herbronning onvermijdelijk. Pas dan krijg je een kader waarin je vermijdt dat de door de technologie zo alomtegenwoordige suprematie van de rationele wetenschap in de globalisering, de politiek en de economie in een ethisch vacuüm doet terechtkomen.

Denk aan het puur op winst speculeren op de door geavanceerde technologie wereldomvattende beurzen. Concrete spiritueel ethisch verruimde bedrijven zoals sinds jaren binnen de Focolarebeweging bijvoorbeeld, vormen daarentegen een schitterende illustratie van het tot stand komen van wat de Italiaanse economist Stefano Zamani – die zeker ook de pen van de paus vasthield bij het schrijven van deze encycliek – een ‘gemeenschapseconomie’ noemt. Je kan ook denken aan het succes van de micro-kredieten, waarop nota bene in deze crisistijd niet alleen een beroep gedaan wordt in de derde wereld, maar steeds meer ook in westerse metropolen als New York. Naast nuttigheid staat daarbij telkens evenzeer gratuïteit voorop. Naast de met de huidige crisis opkomende evidentie van het weer revitaliseren van de staat – en een wereldregering – om de markt – en de wereld – onder controle te krijgen, groeit aldus een tussenliggende ‘Civil Society’.

Bemin en doe wat je wil

Het verbinden van wetenschap en spiritualiteit of van waarheid en liefde brengt ons weer bij de titel van de encycliek die uiteraard beïnvloed is door de affiniteit die Ratzinger sinds zijn studietijd met Augustinus heeft. Voor die filosoof en kerkvader stond de ‘kenniskracht’ van de liefde voorop. “Bemin en doe wat je wil”, stelde Augustinus. De paus parafraseert dat: bemin en doe wat je wil met je economie, je techniek en je globalisering.

Het is opmerkelijk hoe de terugkeer naar het weer verbinden van de vraag naar waarheid met de ethische vraag, om uiteindelijk een antwoord te krijgen op de vraag naar zingeving, niet alleen optreedt bij een Ratzinger maar evengoed bij een atheïstisch filosoof als Luc Ferry (Beginnen met filosofie). Naast het door de paus vermelde fundamenteel bevragen van het wezen van de techniek, de economie en de globalisering zoals een atheïstisch filosoof als Peter Sloterdijk onder meer in zijn jongste boek Du musst dein Leben ändern ook doet (zie Tertio nr. 483), biedt deze encycliek daarom een uitstekende gelegenheid om in onze pluralistische profane samenleving tot een constructieve dialoog en broodnodige veranderingen te komen.

De hoop (Spe Salvi) die in een andere encycliek van paus Benedictus centraal stond, biedt een uniek perspectief om de kern van het katholieke verrijzenisgeloof als spirituele bron voor het andersglobaliseringsbetoog te herontdekken. Die hoop krijgt reële kansen door liefde (caritas) in waarheid (in veritate) te laten herboren worden. Staat zo de sociale leer van de kerk voor een nieuwe renaissance?