Dagelijks nieuws van Rorate op Facebook en Twitter

Voor het dagelijkse nieuws vanuit katholiek perspectief gaat u vanaf nu naar de Facebook-pagina of Twitter-account van Rorate. Daar delen we de meest interessante nieuwtjes van diverse Nederlandse, Vlaamse nieuwsbronnen. Van de berichten die nog op deze site verschijnen krijgt u - indien u geabonneerd bent - wekelijks een elektronische nieuwsbrief, in de nacht van zaterdag op zondag. Binnen afzienbare tijd zal deze pagina volledig worden herzien. 

Het nieuwe Onze Vader: breng ons niet in beproeving

De afgelopen zomer werden Nederland en Vlaanderen verrast door de bekendmaking van de komst van één en hetzelfde ‘Onze Vader’ voor beide landen, althans, wat de katholieke geloofsgemeenschappen betreft. Dat komt mij goed van pas, want veertien jaar na onze verhuizing naar België zitten we nog steeds te haspelen met de twee versies. Een ‘commissio mixta’ (gemengde commissie) van Belgische en Nederlandse bisschoppen stelt nu één verzie voor, binnen het kader van de vervaardiging van een nieuwe vertaling van het Romeins Missaal. Het ‘nieuwe‘ Onze Vader blijkt min of meer een mix van het Nederlandse en het Vlaamse te zijn. Wat bij mij enige verbazing opriep, en niet bij mij alleen, is de bede ‘en breng ons niet in beproeving’. Wijkt dit niet al te zeer af van waar we traditioneel in dit gebed om bidden: niet in bekoring te worden geleid? Is beproeving niet iets heel anders dan bekoring? 

 

Mennen

In een eerste commentaar dat mij onder ogen kwam, dat van priester Cor Mennen, gedelegeerde voor liturgie voor het bisdom Den Bosch, vond ik iets van herkenning. Ook hij heeft zo zijn bedenkingen bij het gebruik van ‘beproeving’ inplaats van bekoring’. “In dit woord zit geen enkele morele connotatie. Aan iedereen die ik vraag welke gedachten ze bij dit woord krijgen, zeggen: rampen, ziekte, ontslag etc. Dat zijn beproevingen die ons treffen.” Volgens Mennen “wordt ook de volgende zin totaal anders gekleurd. ‘Maar verlos ons van het kwade’ gaat dan niet meer over het moreel kwaad maar over het fysieke kwaad. Dit is in het Onze Vader zeker niet in eerste instantie bedoeld te meer daar men van uit het Grieks/Latijn niet alleen “het kwade” kan vertalen maar ook ‘de Kwade (de Boze)’”, aldus Mennen op zijn blog. Een beproeving is dus iets wat je overkomt, een ziekte, het verliezen van je baan, maar roept niet noodzakelijkerwijs het idee van de zonde waartoe je over zou kunnen gaan. ‘Bekoring’ is echter is iets dat voert naar de zonde indien je er aan toegeeft: zoals de bekoring (verleiding) om bepaalde inkomsten niet aan te geven bij je belastingaangifte, of het kijken naar ongepaste afbeeldingen op het interent. Mennen vreest dat er voor deze vertaling gekozen is uit een ander motief (...) namelijk een theologisch inzicht bij de vertaler.

 

Bisschoppen

Vervolgens las ik de toelichting van de Nederlandse bisschoppen bij de bekendmaking van de nieuwe tekst. Na een uitleg over de “gestrande pogingen in de jaren na het Tweede Vaticaanse Concilie om tot één vertaling te komen” en de door Rome en in ons taalgebied levende “wenselijkheid ... van één gezamenlijke Nederlandse tekst”, het werk van de  gemengde Nederlands-Vlaamse commissie, de twee exegeten, een uit elk land en het uiteindelijk ‘unaniem aanvaarde’ ‘nieuwe’ Onze Vader in het Nederlands, geven de bisschoppen een gedetailleerde opsomming en motivering van de keuzes die gemaakt zijn. Speciale aandacht krijgt “een wijziging ... in beide vertalingen, nl. met betrekking tot de vertaling van de bede “et ne nos inducas in tentationem”, in zowel het Nederlands als het Vlaams vertaald met: “en leid ons niet in bekoring”. In het Latijn staat er “tentatio” maar men wijst erop dat in de Griekse grondtekst hier “πειρασμος” (peirasmos) gebruikt wordt dat het meest ‘concordant’ vertaald wordt door ‘beproeving’ en niet door ‘bekoring’. “Het woord (peirasmos) komt in het Nieuwe Testament 21 maal voor in 20 verzen; in de Willibrordvertaling 1978 wordt de vertaling ‘bekoring’ uitsluitend gebruikt in twee samenhangende situaties van gebed, nl. in het Onze Vader (Mt 6, 13; Lc 11, 4) en bij de dialoog in Getsemani: “bidt dat ge niet op de bekoring ingaat” (Mt 26, 41; Mc 14, 38; Lc 22, 40.46)”, aldus het toelichtend schrijven. Bovendien was men het er over eens dat het woord ‘bekoring‘ ook positief geïnterpreteerd kan worden “als ‘aantrekking’, en samenhangt met ‘bekoorlijk’, iets waar Mennen het overigens niet mee eens is: ‘heer’ zou dan ook met ‘heerlijk’ en ‘lekker’ geassocieerd worden. “Het gaat dus om de context waarin het woord gebruikt wordt.”

Jacobus

De Nederlandse en Vlaamse bisschoppen werpen echter ook op dat in de huidige vertaling van het Onze Vader “God aangesproken wordt als degene die in bekoring zou leiden”. Dit lijkt niet goed samen te gaan met hetgeen de apostel Jacobus schrijft in zijn brief, 1e hoofdstuk verzen 13-14: “Niemand mag zeggen, als hij bekoord wordt: Ik word door Gods toedoen bekoord. God brengt niemand in verzoeking, zo min als Hijzelf door het kwade kan worden bekoord. Wordt iemand bekoord, dan is het altijd door het trekken en lokken van zijn eigen begeerte”. Men beschouwt de vertaling ‘beproeving’ daarom “als de meer correcte vertaling en deze sluit ook meer aan bij oecumenische pogingen voor een gemeenschappelijk Onze Vader.” Mennen ziet dat anders en verdenkt de bisschoppen er blijkbaar van “problemen hebben met het feit dat God ons in bekoring zou kunnen leiden.” Hij grijpt in zijn boekenkast naar het commentaar van het Regensburger Neues Testament, dat melding maakt van “de in het Jodendom gebruikelijke gedachte dat iedere bekoring uitgaat van God. God zelf is het, die de mens, en wel de gerechte, in bekoring brengt om hem op de proef te stellen.” Een beproeving, concludeert Mennen, is lang niet altijd een bekoring maar een bekoring is wel altijd een beproeving. Hij zegt overigens niets over de vertaling van het Griekse ‘peirasmos’, dat door Hieronymus in in het Latijn in ‘tentatio’ is vertaald. Is daarmee de betekenis ook veranderd van beproeving in bekoring. 

Oud debat

Wat verder zoeken leert mij dat we hier te maken hebben met een oud debat in de Kerk, waarvan wellicht de conclusie mag luiden: God zet ons niet aan tot zonde en leidt ons in die zin niet ‘in bekoring‘ maar staat de bekoring wel toe en daaruit bestaat de beproeving. Dat is een subtiel verschil. Beide vertalingen lijken daardoor verdedigbaar te zijn, op voorwaarde dat men de betekenis van ‘bekoring’ en ‘beproeving‘ niet te eng neemt: indien God ons in bekoring leidt wil dat niet zeggen dat Hij ons tot zonde aanzet, maar toelaat dat wij door de duivel bekoord worden, zoals Hij toeliet dat de duivel Job bekoorde tot het in opstand komen tegen God en zoals de Vader toeliet dat de duivel Jezus in de woestijn bekoorde. God staat toe om Hem moverende redenen, het ‘bekoren‘ (in de enge zin van het woord) tot het kwaad komt van de Boze. Het Latijnse ‘tentatio’, dat ook in het Engels en Frans wordt aangehouden, kan blijkbaar dus terecht als ‘beproeving‘ worden geïnterpreteerd. We bidden God in feite om ons niet in een situatie te brengen waarin we bekoord zouden kunnen worden door de boze, een legitieme vraag, lijkt me. Daaropvolgend vragen we Hem ons helemaal van ‘de Boze’, het kwaad in persoon, te verlossen. Zo te zien is er dus geen sprake van een verkeerde theologie bij mensen, waaronder onze bisschoppen, die voor het woord ‘beproeving’. 

2016

Inmiddels hebben zowel de Nederlandse als de Vlaamse bisschoppen als ook het Vaticaan de nieuwe vertaling goedgekeurd. “De gemeenschappelijke versie van het Onze Vader al in voege treden vanaf het begin van de advent van 2016 (27 november 2016), meldt Mgr. De Kesel, de Vlaamse bisschop-referent voor de liturgie en bisschop van Brugge. We hebben dus nog even tijd om er aan te wennen. Het ziet er vooralsnog niet naar uit dat de bisschoppen in de tussentijd nog op hun besluit zullen terugkomen, zoals Mennen hoopt. Ik hoop dat hij er uiteindelijk mee zal kunnen leven en dat dit Onze Vader voor hem een niet al te grote ‘beproeving’ wordt en nog minder dat het hem ‘in bekoring’ zou leiden.    

De tekst

De tekst van het Onze Vader, zowel voor Vlaanderen als Nederland, zal er als volgt uitzien:

Onze Vader, die in de hemel zijt, 

uw naam worde geheiligd, 

uw rijk kome, 

uw wil geschiede 

op aarde zoals in de hemel.

Geef ons heden ons dagelijks brood

en vergeef ons onze schulden, 

zoals ook wij vergeven aan onze schuldenaren 

en breng ons niet in beproeving 

maar verlos ons van het kwade.

===

Dagelijks nieuws

 

Voor dagelijks nieuws van Rorate: ga naar onze Twitter- of Facebook-pagina (voor Twitter is aanmelding niet nodig: u kunt de pagina ook bekijken zonder een Twitter-account te hebben).  

 
 

 

Rorate Zoeken